Nieuwe wisselexpositie over Leusden in de tweede Wereldoorlog

De wisselexpositie over de Grebbelinie in Leusden gedurende de Tweede Wereldoorlog is gereed. Na exposities over Renswoude, Rhenen en Veenendaal is deze meer noordelijke plaats langs de linie aan de beurt.

Iconische beelden leverde het op: de eerste inundaties van de Grebbelinie in september 1939. Op grote fotoplaten komen de contouren van een prachtig landschap en de nadering van een verschrikkelijke oorlog samen. Met hulp van de Historische Kring Leusden, particulieren en families van militairen zijn opmerkelijke verhalen van deze plaats in de Grebbelinie uitgelicht in het bezoekerscentrum. De wisselexpositie is voor het vierde achtereenvolgende jaar een waardevolle aanvulling op de vaste tentoonstelling die 6 dagen per week is te bezoeken.

Leusden werd op de kaarten van 1940 nog aangeduid als afzonderlijke plaatsen Leusbroek, Hamersveld, Stoutenburg en de buurtschappen Asschat en Musschendorp. De gemeenschappen moesten zich zoals overal in de linie voorbereiden op de komst van duizenden militairen die hun intrek namen in woonhuizen en boerderijen. De Grebbelinie bij Leusden was om meer dan één reden bijzonder: hier werd de proefinundatie gesteld bij de enige gewapend betonnen sluis die speciaal voor dit doel werd aangepast. Bij Asschat kwam de enige Nederlandse tank in actie en werden fotografen uitgenodigd om de onoverwinnelijke waterlinie op de plaat vast te leggen. De Asschatterkeerkade bij Leusden werd als enige steunkade geheel met betonnen kazematten versterkt en een drakentandenversperring. Wie de tentoonstelling bezoekt kan een gratis brochure meenemen om dit met eigen ogen te gaan zien.

In deze nieuwe entree van de expositie is veel te ontdekken: zo liggen er vondsten in de vitrine die zijn aangetroffen door particullieren die al jaren onderzoek doen in Leusden met een metaaldetector: knopen van het Franse leger (1794) en Belgische, Duitse en natuurlijk Nederlandse troepen tonen de lange geschiedenis van de linie. Hulzen, kogels, granaatfragmenten en andere bodemvondsten zijn netjes gerangschikt en van een korte toelichting voorzien. Een film toont de bevroren inundaties langs de linie bij Leusden in de strenge winter van 1939-1940 en de gevolgen van 5 dagen oorlog in het gebied. Van de Historische Kring Leusden ontving het bezoekerscentrum 12 foto's in bruikleen die door de Kring waren geselecteerd. Het verdedigen van de vrijheid van een zelfstandig en soeverein land met alle offers die dat kost, is een onderwerp dat helaas niet exclusief tot het verleden behoort.

De wisseltentoonstelling is vanaf april geopend en hoort bij de complete expositie over de Grebbelinie, die jaarlijks wordt aangevuld met giften van bezoekers.


Succesvolle wisselexpositie over Veenendaal 1939-'40

Militair historicus R.P.F. Bijkerk bij de objecten van Dirk Sluis. Deze reservekapitein was gemobiliseerd in Veenendaal. Sluis sneuvelde aan de Cuneraweg en werd postuum onderscheiden met de Bronzen Leeuw. 

Militair historicus R.P.F. Bijkerk opende in 2023 de wisselexpositie over Veenendaal tijdens de mobilisatietijd. Bijkerk is tevens bestuurslid van het Grebbelinie bezoekerscentrum en in die rol betrokken bij het historische verhaal dat wordt verteld. Bijkerk -zelf inwoner van Veenendaal- benadrukte hoe bijzonder het is om de eigen woonplaats als decor te ervaren in een belangrijke periode van de Nederlandse geschiedenis. Veenendaal veranderde immers in een vesting gedurende de mobilisatieperiode 1939-1940 en dat was in de tentoonstelling goed te zien. Op ruim twintig fotoplaten en in een bijzondere film werd het beeld geschetst van het veendorp dat zich opmaakte voor een oorlog.

Op de foto's waren diverse prominenten te zien, zoals de nationaal kampioen halfzwaargewicht Jo de Groot. Hij was als infanterist ingekwartierd op de Davidsstraat. Kees Stip, de bekende Veense puntdichter was tevens gelegerd in Veenendaal bij de verbindingsdienst. In Veenendaal is een plein naar hem genoemd. Een delegatie van de Tweede Kamer zagen we met de commandant veldleger bij een kazemat aan het Benedeneind.

Een ander aspect dat de historicus aanstipt is de actualiteit. Het thema rond mobilisatie en oorlog lijkt van lang geleden, maar Europa wordt opnieuw geconfronteerd met een grote oorlog. "In veel opzichten lijkt het op de strijd in de Tweede Wereldoorlog met verlies van veel mensenlevens en grote verwoestingen". Dit wordt ook duidelijk in de filmzaal van het centrum waar in zeven panelen wordt getoond wat de vijf dagen oorlog voor de steden en dorpen langs de Grebbelinie betekenden. Het verdedigen van de vrijheid van een zelfstandig en soeverein land met alle offers die dat kost, is een onderwerp dat helaas niet exclusief tot het verleden behoort.

De wisseltentoonstelling was zichtbaar van april 2023 t/m maart 2024 en hoorde dat jaar bij de complete expositie over de Grebbelinie. De tentoonstelling werd door meer dan 10.000 bezoekers bezocht en leverde mooie objecten op die een vaste plek in de expositie boven hebben gekregen. Een voorbeeld daarvan is een wederopbouwsteen met een leeuw die oprijst uit de vlammen. Een herinnering aan het verleden van Veenendaal met een verwijzing naar de gehoopte vrede en wederopbouw in het Europa van nu. Inmiddels is een nieuwe wisseltentoonstelling geopend, over de Grebbelinie in Leusden (1939-1945).