Te zien in ‘Het Verhaal van Nederland’: de Grebbelinie!
De NTR is gestart met een nieuwe serie over Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Na het verhaal van Oranje-Nassau en Amsterdam wordt in deze afleveringen de Tweede Wereldoorlog belicht. In deel 2 is aandacht voor de verdediging van Nederland in de Grebbelinie. Wat relatief weinig mensen weten is dat dit militaire landschap voor een belangrijk deel bewaard is gebleven. In het Grebbelinie Bezoekerscentrum in Renswoude wordt dit verhaal verzameld en doorgegeven. In het verhaal van Nederland komt de laatste periode van de oorlog in deel 6 aan bod. In het Grebbelinie Bezoekerscentrum wordt hier aandacht aan gegeven in de wisselexpositie over de Pantherstellung die de grens vormde tussen bezet en bevrijd Nederland.
Een landschap vol familieverhalen
De expositie startte in 2017 vooral tweedimensionaal met film en een fraaie landschapstafel. Families van militairen brachten in de daarop volgende jaren objecten mee, van hun (groot)vaders die de strijd in 1940 zelf meemaakten. Daardoor wordt het steeds meer een centrum waar verhalen van, door en voor bezoekers worden doorgegeven. Aan elk document, uniformstuk, wapen en onderscheidingsteken kleeft een persoonlijk verhaal. Middels persoonlijke introducties en vitrineteksten wordt de achtergrondinformatie gedeeld. Sinds dit jaar naast Nederlands ook in het Engels en Duits middels QR-codes. Jaarlijks helpt het bezoekerscentrum tientallen families met onderzoek naar het militaire familieverhaal.
Vijf dagen
De titel van deel 2 luidt: 'Vijf dagen'. Dichter J.C. Bloem schreef erover: "Vijf dagen – en de vrijheid ging verloren. Vijf jaren – en eerst toen werd zij herboren". Hoewel het Nederlandse leger de strijd in het grootste deel van Nederland moest staken na vijf dagen, waren de gevolgen voor de militairen die het meemaakten vaak groot. Talloze families vertelden in het Grebbelinie Bezoekerscentrum hoe hun (groot)vaders getraumatiseerd terug kwamen uit de oorlog en de gebeurtenissen een leven lang meetorsten. Ook de dorpen en steden langs de Grebbelinie kwamen niet ongeschonden uit de oorlog. In het bezoekerscentrum wordt in de filmzaal getoond wat de gevolgen waren van die enkele dagen strijd. De centra van Scherpenzeel en Rhenen waren grotendeels verwoest, duizenden mensen moesten na de meidagen zoeken naar een tijdelijke woning, of verbleven lange tijd bij familie.
De Grebbelinie: een militair openluchtmuseum
Het bezoekerscentrum is gelegen in het grootste (aarden) fort van de Grebbelinie: het Fort aan de Buursteeg. Bezoekers kunnen het bezoek dus combineren met een wandeling van 2,5 km langs grachten, aarden wallen, bunkers en betonnen kazematten. Wandelkaarten zijn verkrijgbaar aan de balie van het centrum. Het vormt tevens een mooie uitvalsbasis voor korte en lange fietstochten. In de museumwinkel worden fiets- en wandelgidsen verkocht en er liggen diverse fietsbrochures die leiden langs de forten, tankgrachten, bunkers en oorlogsmonumenten.
De uitzendingen over het verhaal van Nederland zijn te zien op NPO 1, op woensdag 1 april werd deel 2 om 20.30 uur uitgezonden: 'VIJF DAGEN'. De uitzendingen zijn terug te zien via de website hetverhaalvannederland.ntr.nl
Op iedere eerste zondag van de maand zijn er open rondleidingen die starten om 14.00 uur. Reserveren kan hier.... Daarnaast is een restaurant (de Grebbelounge) in het gebouw gevestigd met een fraai terras met uitzicht over het Fort aan de Buursteeg.
Bezoekerscentrum wordt meertalig
Natuurlijk, er waren al ondertitels in Nederlands/Engels bij de introductiefilm. Een brochure over het Fort aan de Buursteeg in het Nederlands, Frans, Engels en Duits. Wandelkaarten in het Nederlands, Engels, Frans, Duits en Spaans. Maar nu er ook QR-codes zijn gekoppeld aan de 18 vitrines in het Nederlands/Engels en Duits kan het Grebbelinie Bezoekerscentrum de internationale recreant en toerist met enige trots verwelkomen.
Thema-vitrines
De codes zijn op iedere vitrine aangebracht in de kleuren/vormgeving van het bezoekerscentrum. De kleur vertelt iets over de periode van de items in de vitrine: zo staat veldgrijs voor het begin van de Tweede Wereldoorlog. Ook is steeds een tekening van een houten soldaat opgenomen. De militair met veldmuts (Kobus) toont voorwerpen uit de mobilisatieperiode, terwijl de militair met helm (Jan) aangeeft dat het over de meidagen van 1940 gaat. Elke vitrine heeft een eigen titel en vertelt aan de hand van voorwerpen een apart verhaal.
QR-codes
De bezoeker kan met de camera van eigen telefoon kiezen of de Nederlandse, Duitse of Engelse tekst zichtbaar moet worden. De meerwaarde van de Duitse en Engelse teksten ligt voor de hand, maar ook de Nederlandse variant heeft wat te bieden: dankzij de aanvullende tekst wordt achtergrondinformatie zichtbaar en wordt de samenhang tussen de verschillende voorwerpen verklaard. In de vitrines blijven de (Nederlandstalige) infopaneeltjes bewaard: zodoende kan iedere bezoeker zelf bepalen of de telefoon een rol speelt bij het bezoek.
Feedback van bezoekers
Het Grebbelinie Bezoekerscentrum krijgt al jaren fijne en opbouwende feedback van bezoekers. Omdat met vrijwel alle mensen kort wordt kennis gemaakt en gesproken, voelt men zich vrij om met het centrum mee te denken. Buitenlandse toeristen spraken in het recente verleden hun wens uit om meer uitleg te krijgen bij de objecten in de vitrines. Bij de deur ligt voor dergelijke feedback al enige jaren een enquêteformulier, waar bezoekers jaarlijks enkele honderden waardevolle reacties achterlaten. Wanneer lettertypes te klein zijn, een foto te veel spiegelt, of objecten voor kleine mensen onvoldoende zichtbaar zijn, dan wordt dat - naast alle hartelijke complimenten- kenbaar gemaakt. Door veel aandacht te besteden aan deze reacties wil het bezoekerscentrum jaarlijks groeien om het verhaal van de verloren én moeizaam herwonnen vrijheid een steeds passender plek te geven in de Grebbelinie. Met dank aan de bezoekers.
Nieuwe infozuil TOP Fort aan de Buursteeg
Ruim voor het fietsseizoen is een nieuwe informatiezuil geplaatst bij het Toeristisch Overstappunt (TOP) van het Fort aan de Buursteeg. De zuil staat op de plek van een eerder infopunt tussen de grote parkeerplaats en het Grebbelinie bezoekerscentrum. Op die manier komen zowel de centrumbezoekers als passerende fietsers en wandelaars de zuil tegen. Het was nodig om de zuil te vervangen omdat de recreatieve voorzieningen rond de Grebbelinie in ontwikkeling zijn. Zo is het fietsknooppuntensysteem recent aangepast. De kaarten van de zuil zijn dan ook allemaal geactualiseerd. Deze bieden weer betrouwbare informatie over het fort, het bezoekerscentrum en de Grebbelinie. Veel aandacht is er voor de manieren waarop fietsers en wandelaars het Rijksmonument kunnen bezoeken en beleven.
QR-codes
De zuil biedt veel praktische informatie over routes, bijzondere punten in de linie en QR-codes voor extra informatie. Het overstappunt staat 1 km van het treinstation Veenendaal-De Klomp, dus is niet alleen interessant voor mensen uit de buurt en automobilisten, maar ook voor erfgoedliefhebbers die gebruik maken van dit openbare vervoer. Vanuit het bezoekerscentrum kunnen mooie tochten worden gemaakt naar de linie bij Woudenberg en Scherpenzeel, naar Ede, of naar de Grebbeberg bij Rhenen. Dichtbij de zuil is het bezoekerscentrum met o.a. een expositie, een restaurant en een museumwinkel. In 2025 namen ruim 12.000 geregistreerde bezoekers een kijkje in het centrum en gebruikten vele duizenden het fort als startpunt van een mooie fiets- of wandeltocht.
Meer nieuwe zuilen
Het actualiseren van deze zuil maakt deel uit van een serie van 12 TOP's die worden vervangen. Andere locaties zijn o.a. de Stadshaven van Wijk bij Duurstede, Slot Zeist en een nieuwe TOP bij Spakenburg. Genoemde werkzaamheden worden geïnitieerd door de provincie Utrecht en uitgevoerd door Buro Kloeg in samenwerking met betrokken culturele partners, beheerders en gemeenten.
Een uniform met een verhaal
Nieuwe stukken
De expositie in het bezoekerscentrum wordt regelmatig vernieuwd en aangevuld met nieuwe stukken. Ons land kent vele verzamelaars van spullen die met onze geschiedenis te maken hebben. Geregeld komen er mensen langs die voorwerpen verzamelen, bv uit de 2e wereldoorlog en die bereid zijn deze in bruikleen te geven aan het bezoekerscentrum. Daar maken wij graag gebruik van. Deze voorwerpen hebben ieder een eigen verhaal en versterken het verband van ons met ons verleden. Zij onderstrepen het belang van het verhaal wat het bezoekerscentrum te vertellen heeft.
Auke Sybenga
Zo hebben wij onlangs dit kostuum te leen gekregen. Dit ceremoniële uniform – jasje, képi en sabel – wordt verbonden met Auke Sybenga (3-II-8 R.A.), artillerist aan de Grebbelinie. De militairen bij de Grebbelinie lagen hier langdurig gelegerd, zichtbaar aanwezig in het landschap, maar vaak ook wachtend, oefenend en paraat in een sfeer van toenemende dreiging. Sybenga bekleedde de rang van kornet en was met zijn artillerie-eenheid gestationeerd tussen Veenendaal en Overberg.
Het uniform zelf is een uitgaans- of parade-uitvoering. De donkere stof met rode biezen en de verzorgde schouderafwerking verwijzen naar de militaire representatie: zo trad men naar buiten bij officiële gelegenheden.
Omgekomen
Maar achter deze nette buitenkant schuilt een dramatisch levensverhaal. In 1944 sloot Sybenga zich aan bij verzetsgroep Albrecht. Hij tekende troepenverplaatsingen op, verzamelde informatie en hielp geallieerde militairen met onderduikadressen en terugkeer naar hun eenheden. Auke Sybenga werd in Veenendaal gearresteerd en via Kamp Amersfoort gedeporteerd naar concentratiekamp Neuengamme. Hij stierf in buitenkamp Wöbbelin, slechts 24 jaar oud.
(Bruikleen: Bert-Jan Dierink, Diepenheim)
Grebbe-Vallei tocht trekt veel wandelaars
Een wandeltocht door natuur en geschiedenis
Op zaterdag 5 juli 2025 was de 11e editie van de geliefde Grebbe-Vallei Wandeltocht, een jaarlijks evenement dat wandelaars uit het hele land trekt. Tussen de 600 en 700 deelnemers meldden zich voor het prachtige en afwisselende landschap van de Gelderse Vallei, met routes langs historische plekken van de Grebbelinie. De kortere wandelingen van 10 en 15 km worden altijd veel gekozen, maar ook de routes van 30 en 40 km wisten honderden wandelaars te interesseren. Een flink deel van de deelnemers aan de langste afstand gebruikte de route tevens als training voor de vierdaagse van Nijmegen.
Samenwerkende stichtingen
De wandeltocht wordt al jaren georganiseerd door Stichting Recreatie Veluwe & Vallei (SRVV), in samenwerking met lokale verenigingen zoals de Stichting Grebbelinie, Stichting Grebbelinie in het Vizier en de Stichting Grebbelinie Bezoekerscentrum. De meeste wandelaars kozen voor het Grebbelinie Bezoekerscentrum om te starten, maar ook bij Kwintelooijen begonnen veel wandelaars aan de tocht. Bij de EHBO bleef het de hele dag rustig en velen genoten van de rustpunten die waren ingericht bij Hoeve de Beek, zorgboerderij De Kleine Weide en Camping de Grebbelinie.
Onderweg kijken naar kazematten en loopgraven, heuvels en bossen
Wat deze tocht ieder jaar bijzonder maakt, is de combinatie van natuur en geschiedenis. Wandelaars trekken door bossen, over dijken en langs oude kazematten en sluizen. De hoogteverschillen in het landschap maken duidelijk waarom juist hier een verdedigingslinie werd aangelegd. De organiserende en ondersteunende partijen hopen de tocht volgend jaar opnieuw te beleven op de eerste zaterdag van juli.
Nieuwe boeken in de winkel
Het bezoekerscentrum beschikt over een sfeervol winkeltje met een breed aanbod aan artikelen die verband houden met de Grebbelinie en haar geschiedenis. Ter gelegenheid van de 80-jarige herdenking van de bevrijding van Nederland zijn er de afgelopen tijd verschillende nieuwe boeken verschenen, ook met speciale aandacht voor de Grebbelinie. Veel van deze titels zijn bij ons op voorraad en het is zeker de moeite waard om eens een kijkje te nemen als dit onderwerp je interesse heeft.
Beter mobilisatie dan vechten
Een mooi voorbeeld is het boek “Beter 3 jaar mobilisatie dan 3 minuten vechten”. Dit boek beschrijft de voorbereiding en de strijd van het Nederlandse leger in mei 1940 in de Achterhoek, langs de IJssel en op de Grebbeberg, kort voor en tijdens de Duitse inval. Het biedt een helder beeld van de situatie in Nederland en de rol van de Grebbelinie in de aanloop naar de oorlog. Met tal van indrukwekkende foto’s brengt het boek deze periode tot leven. Juist nu, nu bijna alle ooggetuigen zijn overleden, laat dit boek zien welke ingrijpende gevolgen de naderende oorlog had voor de inwoners van de getroffen gebieden en de soldaten die bij de gevechten betrokken waren.
Ruime keuze
Daarnaast zijn er in onze winkel nog veel meer boeken te vinden over deze bewogen periode, geschikt voor jong en oud. Of je nu op zoek bent naar een gedetailleerd historisch werk, een kinderboek of een wandelgids langs de linie: er is voor ieder wat wils. Kom gerust eens langs en ontdek het uitgebreide aanbod!
Nieuwe expositie: Op de grens van Vrijheid
De nieuwe wisselexpositie in het Grebbelinie Bezoekerscentrum is gereed. In de naam 'Op de grens van vrijheid' zit het hoofdverhaal waarin de Grebbelinie een prominente rol speelt. Waar een groot deel van Nederland de vlag al had uitgehangen, vormde de Grebbelinie de grens tussen het bevrijde en bezette gebied. Het westen moest nog een bitterkoude oorlogs-winter doorstaan, voor de Canadees-Britse opmars de linie bereikte.
Fotoplaten
In de wisselexpositie hangt een selectie van bijzondere, bekende en onbekende foto's uit de bevrijdingsperiode. Bij iedere foto hangt een korte beschrijving met de plaatsaanduiding tussen Rhenen en Spakenburg. Naast levendige foto's van binnenrollende Sherman-tanks en juichende menigten, zien we ook de keerzijde: ernstig beschadigde woonkernen, de aanhouding van een NSB'er, de graven van geallieerde militairen. De foto's zijn mooier dan voorheen uitgelicht met spots. Dankzij een subsidie van het Vfonds kon geïnvesteerd worden in de verlichting.
Voorwerpen met een verhaal.
Dankzij bruiklenen en giften van bezoekers zijn veel bijzondere objecten zichtbaar. Ze vertellen allemaal over de gevolgen van de bezetting en de offers die gebracht werden voor de bevrijding. De sabel van een gesneuvelde Nederlandse militair uit 1940 ligt niet ver van een pentekening van een gevangen genomen officier, die de oorlogsjaren vanaf 1942 in een kamp moest doorbrengen. Hij schilderde het uitzicht vanuit zijn kamer. Een bordje 'Joden niet gewenscht' geeft aan hoe de bewegingsvrijheid van Joden vanaf 1941 steeds verder werd beperkt. Een revolver van een geallieerde tankcommandant en een Brodie-helm getuigen naast andere objecten van de bevrijding. Een animatie van de bevrijding toont hoe Renswoude na felle gevechten in geallieerde handen viel.
Memorabilia
De bevolking wilde het bijzondere moment van de bevrijding vastleggen en blijvend herdenken. Talloze wandborden, theelepels, blikken trommels en munten werden gemaakt door burgers én overheid om dit nooit meer te vergeten. Een selectie is meegenomen in de wisseltentoonstelling in een aparte vitrine.
Een nationale geschiedenis in de Gelderse Vallei
In het bezoekerscentrum is veel meer te zien over de geschiedenis van de linie. In de vaste expositie zijn extra vitrines geplaatst, die samen met film, animaties en veldtelefoons vertellen over de verdediging van Nederland tussen Spakenburg en Rhenen. Het bezoekerscentrum is 6 dagen per week open en nodigt uit om te wandelen en fietsen in de linie. De fietsroutes liggen in de museumwinkel klaar. Eén van de nieuwe routes (met QR-code) voert langs bevrijdingsmonumenten en locaties, waaronder de Ginkelse Heide in Ede, waar het Airborne Monument staat.
Vrijwilliger Rob Klaasen schenkt oude landkaarten
Stichting De Grebbelinie heeft met veel plezier een reproductie-exemplaar uit 1973 van de oude kaarten van Utrecht in ontvangst genomen van Rob Klaasen. Rob is een verzamelaar die al jaren als vrijwilliger voor de stichting actief is.
Grootvader en kleinzoon De Roy
De verzameling kaarten zijn met name erg interessant omdat de originele gemaakt is in 1696 door Bernard de Roy Sr., de grootvader van de grondlegger en bedenker van de Grebbelinie als verdedigingslinie. Deze kleinzoon, die ook Bernard de Roy heette, baseerde zijn ontwerp in 1743 op de tekeningen die zijn opa nog had gemaakt.
Mooie aanvulling
Op de foto neemt coördinator Bert Rietberg (l) de map met kaarten in ontvangst van Rob Klaasen. Enkele kaarten zullen binnenkort te zien zijn in de tentoonstelling van het bezoekerscentrum.
Bevrijdings voorraadblik
De nieuwe vitrines zijn ingericht. Eén voorwerp springt er op het eerste gezicht uit door de kleurrijke illustraties die erop staan. Het is een voorraadbus die vlak na de bevrijding gratis werd uitgedeeld onder de feestvierende bevolking van bevrijd Nederland. De bus bevatte zandgebakjes van bakkerij de Winter uit Alkmaar, inmiddels ter ziele helaas.
Bevrijders
Op de bus staan de portretten van de vier "helden" die de wereld bevrijdden van de onderdrukkers. Het zijn (van links boven met de klok mee) Chiang Kai-shek (Nationalistisch China), Joseph Stalin (Sovjet Unie), Winston Churchill (Engeland) en Franklin D. Rooseveldt (Verenigde Staten). De eerste twee genoemden vielen later nog van hun voetstuk maar dat is geschiedenis.
Niet zeldzaam
Er zijn nog vrij veel van deze bussen in omloop. Ze staan regelmatig te koop op Marktplaats. Toch zijn wij erg tevreden dat wij een mooi exemplaar kunnen laten zien. Want deze bus toont ook na 80 jaar hoe blij we waren in 1945 dat we na vijf jaar oorlog eindelijk weer vrij waren.
Wij zijn de inbruikleengever dan ook dankbaar hiervoor.
80 jaar bevrijd, De Grebbelinie viert mee
Speciaal ter gelegenheid van de viering van 80 jaar bevrijd, zijn er nog veel meer voorwerpen te zien in het bezoekerscentrum. Wij nodigen u van harte uit om een kijkje te komen nemen in de tentoonstelling in het bezoekerscentrum in Renswoude.
Nieuwe vitrines voor de tentoonstelling
Het Grebbelinie Bezoekerscentrum heeft onlangs nieuwe vitrines ontvangen, een welkome aanvulling die perfect past bij de uitbreiding van onze museale tentoonstelling. De nieuwe vitrines bieden de mogelijkheid om de collectie op een moderne en overzichtelijke manier uit te breiden. Hierdoor krijgen de bezoekers een nog betere indruk van de historische betekenis van de Grebbelinie.
Nieuwe uitbreiding
Met de uitbreiding van het museum wordt een belangrijke stap gezet in het behoud en de presentatie van dit unieke stukje Nederlands erfgoed. Nieuwe exposities en tentoonstellingen kunnen dankzij de vitrines worden ingericht, waarbij objecten uit de Tweede Wereldoorlog, kaarten en persoonlijke verhalen een prominente plek krijgen. Dit alles draagt bij aan een rijkere beleving voor bezoekers van alle leeftijden.
De geschiedenis moet blijven leven
De Grebbelinie, ooit een verdedigingslinie, vertelt verhalen over strijd, opoffering en bescherming. Door deze uitbreiding en de komst van de vitrines wordt dit verhaal op een meeslepende manier gedeeld. Het bezoekerscentrum groeit daarmee steeds meer uit tot een dynamische plek waar geschiedenis tot leven komt en waar men meer kan leren over het belang van dit erfgoed voor Nederland.
Binnenkort te bewonderen
Vanaf 1 april a.s. zijn de vitrines klaar en kan men ze bewonderen. Het bezoekerscentrum De Grebbelinie nodigt iedereen uit om de vernieuwde ruimtes dan te komen ontdekken en zich te laten inspireren door de indrukwekkende collectie en verhalen die hier worden verteld.